گزارش کاوش در محوطه آتشکده فراسگان، ، ، ویگل

گزارش دکتر محسن جاوری از آتشکده فراسکان، آتشکده ای استثنایی در مرکز ایران + عکس‌ها

برساد، نگین اردشیری – به همت خانه اندیشمندان علوم انسانی، نشست تخصصی «آتشکده فراسکان؛ یک بنای مذهبی استثنایی در مرکز ایران» از طریق اسکای‌روم برگزار شد.

در این نشست که پسین چهارشنبه ۷ امرداد ۱۴۰۵ و با حضور حدود ۲۶ نفر از علاقه مندان تاریخ و فرهنگ ایران برپا شد، دکتر محسن جاوری، دانشیار باستان‌شناسی دانشگاه کاشان، به ارائه تازه‌ترین یافته‌های پژوهشی و میدانی خود در فصل سوم کاوش آتشکده فراسکان پرداخت.
آتشکده فراسکان، که با محوطه باستانی ویگل/هراسگان نیز شناخته می‌شود، در شهرستان آران‌وبیدگلِ استان اصفهان و در حدود ۱۰ کیلومتری جنوب‌شرقی آران‌وبیدگل، نزدیک کاشان، قرار دارد. این محوطه از جمله مهم‌ترین مراکز مذهبی دوره ساسانی در ایران مرکزی به شمار می‌آید و کاوش‌های باستان‌شناسی آن در سال‌های اخیر، داده‌های ارزشمندی را درباره معماری مذهبی و آیینی آن دوره آشکار کرده است.

حفاری های غیر مجاز

دکتر جاوری در آغاز سخنان خود به پیشینه شناسایی و کاوش این محوطه اشاره کرد و گفت که در سال ۱۳۸۵، حفاری‌های گسترده و نگران‌کننده‌ای با ورود لودرها در منطقه آغاز شده بود. در آن زمان، وی با مشاهده حفاری‌های وسیع و ال‌شکل در محوطه، به اهمیت و حساسیت مسئله پی برد و پیگیری‌های قانونی برای حفاظت و آغاز کاوش علمی این مکان را در دستور کار قرار داد. سرانجام در سال ۱۳۸۹، فصل نخست کاوش به‌صورت رسمی آغاز شد.

فصل اول کاوش

در جریان فصل نخست، بخش مرکزی یک آتشکده شناسایی شد. از مهم‌ترین یافته‌های این مرحله، کشف سکویی T شکل، آتشدانی با ساختاری ویژه و نخل‌وار، و نیز گودالی عمیق همراه با میله‌ای فلزی بود که نشان می‌داد در این محل، آتشدانی فلزی نیز وجود داشته است. علاوه بر این آشکار شد که فضای زیر آتشدان با گچ پر شده و در بخش مرکزی بنا، دالان طواف نیز قابل تشخیص است؛ عنصری که بر آیینی بودن فضا و نظم معماری آن دلالت دارد.

به دنبال آثار پیش از ساسانیان

در سال ۱۳۹۲، لایه‌برداری دوباره‌ای در محوطه انجام شد تا روشن شود آیا پیش از دوره ساسانی نیز نشانه‌هایی از استقرار یا فعالیت در این محل وجود داشته است یا نه. به گفته دکتر جاوری، این کاوش‌ها در آن مرحله به داده‌ای روشن از ادوار پیشاساسانی منجر نشد. با این حال، تحلیل‌ها ادامه یافت و پرسش‌های تازه‌ای درباره ساختار و کارکرد بخش‌های مختلف آتشکده مطرح شد؛ از جمله اینکه چرا ورودی آتشکده در دوره‌ای مسدود شده است.

در ادامه کاوش‌ها، قطعاتی از کاشی‌ها یا تزئینات وابسته به دیواره‌های بنا شناسایی شد که پس از ارزیابی، برای نگهداری به موزه اصفهان تحویل داده شد. این یافته‌ها در کنار دیگر داده‌های معماری، تصویری روشن‌تر از شکوه و اهمیت این آتشکده در روزگار آبادانی آن به دست می‌دهد.

آغاز فصل سوم کاوش

بخش مهم سخنان دکتر جاوری به نتایج فصل سوم کاوش اختصاص داشت؛ فصلی که در اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۵ انجام شد و داده‌های بسیار مهمی از ساختار آیینی این مجموعه به دست داد. در این مرحله، تالاری مستطیل‌شکل به طول حدود ۱۳ متر شناسایی شد که در آن بقایای ۹ جفت پایه میز، در مجموع ۱۸ پایه با روکش گچی، به دست آمد. این پایه‌ها در راستای شرقی-غربی قرار داشتند و به نظر می‌رسد این فضا برای نذر، اهدای هدایا و اجرای بخشی از آیین‌های مذهبی مورد استفاده بوده است.

مسدود کردن ورودی آتشکده

به گفته دکتر جاوری، یکی از نکات تأمل‌برانگیز در این فضا آن است که به نظر می‌رسد در اواخر دوران کاربری آتشکده، و پیش از ترک محوطه در اوایل دوره اسلامی، بخشی از این میزها از میانه شکسته شده و از قطعات آنها برای مسدود کردن ورودی‌های آتشکده استفاده شده است. این مسئله می‌تواند نشانه‌ای از تلاش آگاهانه برای حفاظت از بنا در آستانه دگرگونی‌های مذهبی و اجتماعی آن روزگار باشد.

معماری متفاوت

وی علاوه بر این شرح داد که برخلاف بسیاری از آتشکده‌های شناخته‌شده ساسانی که در آنها ملات گچ و سنگ نقش پررنگی در ساختار بنا دارد، در آتشکده فراسکان بدنه اصلی ساختمان عمدتاً از چینه ساخته شده است. به تعبیر ایشان، کل سازه از چینه قالبی شکل گرفته؛ یعنی مصالح گِلی به صورت لایه‌لایه یا در قالب‌های فشرده بر هم نهاده شده‌اند. با این حال، در بخش طاق‌ها از خشت استفاده شده است. این شیوه ساخت، از خصوصیت‌های خاص معماری این مجموعه به شمار می‌آید و ارزش آن را در مطالعات تطبیقی معماری ساسانی دوچندان می‌کند.

کشف آتشدان فلزی

از دیگر یافته‌های مهم مطرح‌شده در این نشست، شناسایی آتشدان فلزی دیگری بود که در آن نشانه‌هایی از زغال و سیاهی دیده می‌شد. این شواهد احتمال آن را تقویت می‌کند که در این محل، آتش ابتدا در جایگاهی دیگر پاک و آماده می‌شده و سپس به آتشدان مرکزی انتقال می‌یافته است. علاوه بر این در بخش شرقی محوطه، یک میزک سنگی و سنگ سابی شناسایی شد که احتمالاً با آیین‌های دینی و آماده‌سازی مواد آیینی، از جمله گیاه هوم، ارتباط داشته است. دکتر جاوری این بخش را با مفهوم «یزشن‌گاه» مرتبط دانست؛ یعنی فضایی برای تدارکات آیینی و اجرای مقدمات مراسم دینی.

چیدمان اتاق آتش

در برابر آتشدان اصلی، پایه‌های سنگی دیگری نیز مشاهده شد که احتمالاً برای قرار دادن ظرف آب یا دیگر ابزارهای آیینی به کار می‌رفته است. افزون بر این، دو صندلی گچی و بقایای چند میز در بخش‌های مختلف بنا شناسایی شده که می‌تواند با جایگاه موبد و چیدمان آیینی فضای داخلی ارتباط داشته باشد. در دالان غربی نیز دیواره‌ای بسیار مستحکم و چند میز دیگر دیده شد که بر پیچیدگی و سامان‌یافتگی این مجموعه مذهبی دلالت دارد.

دشواری حفاظت از محوطه آتشکده

دکتر جاوری در بخش دیگری از سخنان خود به دشواری‌های حفاظت از محوطه در سال‌های نخست کاوش اشاره کرد. به گفته وی، در سال ۱۳۸۹ هنوز پوشش حفاظتی مناسب برای این مجموعه وجود نداشت و ناچار بودند بخش‌هایی از آن را به‌طور موقت با دیوار خشتی، گونی و گاه گل بپوشانند تا از آسیب بیشتر جلوگیری شود. او در این زمینه از همراهی و حمایت دوستداران آثار باستانی بیدگل و کاشان نیز یاد کرد.

کشف کتیبه های پهلوی

از دیگر نکات ارزشمند این نشست، اشاره به کتیبه‌های پهلوی کشف‌شده در دیوارهای بلند دالان بیرونی غربی بود. این کتیبه‌ها برای خوانش در اختیار متخصصان قرار گرفته و بخشی از آنها توسط پروفسور «دیتر وبر» ارزیابی شده است. در این خوانش‌ها، واژه‌هایی چون «فرخ» و برخی اعداد شناسایی شده و در کتیبه‌ای دیگر نیز نام «آذر مَغ» دیده شده است؛ نامی که شاید با وقف یا هدیه‌ای برای آتشکده ارتباط داشته باشد. این داده‌ها، اگرچه هنوز نیازمند ارزیابی بیشترند، می‌توانند در شناخت جایگاه دینی و اجتماعی محوطه نقش مهمی ایفا کنند.

کشف چاه آتشکده

در فصل دوم کاوش نیز پلان‌هایی از رواق‌ها، دالان‌ها و یک چاه به دست آمد. ابعاد خشت‌ها در برخی بخش‌ها، به‌ویژه در پوشش سقف دالان‌ها، حدود ۴۰ در ۴۰ در ۸ سانتی‌متر گزارش شد. از سوی دیگر در بخش غربی، اثری از یک فضای گنبدخانه‌مانند کوچک مشاهده شده است. اتاقی که چاه در آن قرار داشته، برای حفاظت بیشتر با پالت پوشانده شده است.

فعالیت آتشکده تا سده های آغازین اسلامی

دکتر جاوری در ادامه به نتایج آزمایش‌های کربن‌۱۴ بر نمونه‌های زغال به‌دست‌آمده از محوطه اشاره کرد. بر پایه این آزمایش‌ها، یکی از نمونه‌ها به حدود ۴۰۰ میلادی و تازهترین آنها به حدود ۸۰۰ میلادی تعلق دارد. این نتایج مشخص می‌کند که فعالیت در این محوطه تا سده‌های آغازین اسلامی ادامه داشته است. به گفته وی، این استمرار می‌تواند نشان‌دهنده آن باشد که ساکنان منطقه تا مدتی پس از فتح اسلامی همچنان بر آیین خود باقی مانده بودند و با پرداخت جزیه زندگی می‌کردند، تا آنکه فشارهای اقتصادی و اجتماعی آنان را به تغییر شرایط واداشته است. از نگاه او، مسدود کردن آگاهانه آتشکده پیش از ترک محل، شاید تلاشی برای حفظ حرمت و توانایی بازگشت دوباره به این مکان مقدس بوده است.

اصفهان، قطب دینی در ایران باستان

سخنران علاوه بر این با اشاره به دیگر چهارطاقی‌ها و بناهای مذهبی منطقه نیاسر، کاشان و اصفهان تأکید کرد که مجموعه این داده‌ها از وجود یک قطب مهم مذهبی زرتشتی در مرکز ایران حکایت دارد؛ قطبی که شواهد باستان‌شناسی به‌خوبی آن را تأیید می‌کند. در این چارچوب، آتشکده فراسکان نه یک بنای منفرد، بلکه بخشی از شبکه‌ای بزرگ‌تر از مراکز آیینی و مذهبی ایران مرکزی است.

یافته های فرهنگی

در بخش پایان کاری نشست، به برخی یافته‌های فرهنگی دیگر نیز اشاره شد؛ از جمله کوزه‌ای منقوش با یازده نقش متفاوت، شامل نقش‌هایی از گندم، سرو و گل‌وبوته، که می‌تواند بازتابی از نمادهای رایج در فرهنگ و آیین آن دوره باشد. از سوی دیگر از روانشاد ماشاالله جمالی، همکار پرتلاش، دقیق و نکته‌سنج کاوش‌ها، با احترام یاد شد.

جمع بندی

آنچه از مجموع سخنان دکتر محسن جاوری برمی‌آید، این است که آتشکده فراسکان یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری مذهبی ساسانی در ایران مرکزی است؛ بنایی که نه‌تنها از نظر ساختار معماری، بلکه از حیث تداوم آیینی، تحولات اجتماعی و شواهد مربوط به گذار از دوره ساسانی به سده‌های آغازین اسلامی، ارزش پژوهشی فراوان دارد. بی‌گمان ادامه کاوش‌ها در این محوطه می‌تواند پرده از رازهای بیشتری بردارد و جایگاه این مرکز مذهبی را در تاریخ ایران روشن‌تر سازد.